Ένα τέτοιο παράδειγμα αποτελεί η «εμφάνιση» της λατρείας του Αγίου Φανουρίου, το οποίο μας μεταφέρει περίπου 6 αιώνες πίσω, στη βενετοκρατούμενη Κρήτη, όταν η Οθωμανική αυτοκρατορία ήταν άμεση απειλή της ήδη συρρικνωμένης Βυζαντινής αυτοκρατορίας.
Το συγκεκριμένο παράδειγμα αποτέλεσε πεδίο έρευνας σε εργασία μου για μάθημα στη σχολή από την οποία αποφοίτησα. Σκοπός της εργασίας μου για το σεμιναριακό μάθημα στο τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας, Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας (σεμινάριο: Χειρ Αγγέλου - διδάσκουσα: Μαρία Βασιλάκη) ήταν να παρουσιάσω την εικονογραφία του Αγίου Φανουρίου μέσα από την καλλιτεχνική δραστηριότητα του ζωγράφου με την χαρακτηριστική υπογραφή «Χειρ Αγγέλου». Ως σημείο αναφοράς για τη μελέτη του συγκεκριμένου εικονογραφικού τύπου είναι η εικόνα του Αγίου Φανουρίου από το ναό της Αγίας Αικατερίνης που βρίσκεται στη Χώρα της Φολεγάνδρου. Με το συγκεκριμένο σημείο αναφοράς, μπορούμε να μελετήσουμε το πλήθος των έργων του ίδιου ζωγράφου για τον ίδιο εικονογραφικό τύπο, να κάνουμε συγκριτική μελέτη επί αυτών των έργων και να δούμε τις επιρροές που δέχτηκε ο ζωγράφος αλλά και τις επιρροές που “υιοθέτησαν” οι μεταγενέστεροί του.
Ωστόσο, πριν ξεκινήσω τη μελέτη αυτών των εικόνων, θεωρώ χρήσιμη την αναφορά προς το βίο αυτού του καλλιτέχνη με τη συγκεκριμένη υπογραφή, καθώς, και την αναφορά για την ιστορικότητα του συγκεκριμένου εικονογραφικού τύπου του Αγίου Φανουρίου.
ΑΓΓΕΛΟΣ ΑΚΟΤΑΝΤΟΣ: Ο ΖΩΓΡΑΦΟΣ ΜΕ ΤΗ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΗ ΥΠΟΓΡΑΦΗ «ΧΕΙΡ ΑΓΓΕΛΟΥ»
Όλα όσα γνωρίζουμε για το ζωγράφο Άγγελο Ακοτάντο προέρχονται από τη διαθήκη του Κρητικού ζωγράφου, ο οποίος έζησε στο βενετοκρατούμενο Χάνδακα (Ηράκλειο) από τα τέλη του 14ου αιώνα έως τα μέσα του 15ου. Αυτή η διαθήκη θεωρείται σημαντική, καθώς είναι επίσημο έγγραφο και αποτελεί τη μοναδική πηγή για να “γνωρίσουμε” τον συγκεκριμένο ζωγράφο. Τη συγκεκριμένη διαθήκη δημοσίευσε ο Μανούσος Μανούσακας το 1962 (σημ.1).
Σύμφωνα, λοιπόν, με τα στοιχεία που παίρνουμε από τη διαθήκη που συνέταξε ο ίδιος ο ζωγράφος με αφορμή ένα επικείμενο ταξίδι του στην Κωνσταντινούπολη το 1436, μπορούμε να έχουμε μια εικόνα για την προσωπικότητά του, για τα έργα του και για την κοινωνική του θέση.
Συγκεκριμένα, ο Άγγελος Ακοτάντος ανήκει στην τάξη των αστών, συμπέρασμα το οποίο προκύπτει τόσο από την περιουσία του και το επάγγελμά του όσο και από το αξίωμά του ως πρωτοψάλτης του Χάνδακα. Επίσης, είναι εύπορος, καθώς φαίνεται από την τύχη των περιουσιακών του στοιχείων σε περίπτωση θανάτου του κατά τη διάρκεια του επικείμενου ταξιδιού του. Το υψηλό επίπεδο μόρφωσής του γίνεται άμεσα αντιληπτό από την σύνταξη της ιδιόχειρης διαθήκης του αλλά και από την προσωπική του βιβλιοθήκη και από τη σημασία που δίνει για τη μόρφωση του παιδιού του, το οποίο επρόκειτο να γεννηθεί ύστερα από τη σύνταξη της διαθήκης. Φανερό, επίσης, είναι το έντονο θρησκευτικό του συναίσθημα, με τον τρόπο με τον οποίο αρχίζει τη διαθήκη του αναφερόμενος στο προπατορικό αμάρτημα το οποίο οδήγησε στη φθορά και στο θάνατο τον άνθρωπο, αλλά και από τις σχέσεις που είχε με τον ηγούμενο της μονής Βαρσαμονέρου, τον Ιωνά Παλαμά.
Σε ένα σημαντικό μέρος της διαθήκης του αναφέρεται και στο επάγγελμά του. Ορίζει την τύχη των εικόνων τις οποίες έχει δημιουργήσει και έχει στην οικία του αλλά και την τύχη των επαγγελματικών του εργαλείων, όπως είναι τα σχέδια των εικόνων του.
Επιπροσθέτως, ιδιαίτερη φροντίδα δείχνει για την τύχη της οικογένειάς και για την περιουσία του σε περίπτωση που πεθάνει και, ανάλογα με το φύλο του παιδιού του, το οποίο εγκυμονούσε εκείνη την περίοδο η σύζυγός του, ορίζει την τύχη του.
Δεν γνωρίζουμε αν το ταξίδι του πραγματοποιήθηκε. Γνωρίζουμε, ωστόσο, ότι ο Άγγελος Ακοτάντος απεβίωσε το 1450.
Η ταύτιση του Άγγελου Ακοτάντου με τον «ανώνυμο» ζωγράφο με τη χαρακτηριστική υπογραφή «Χειρ Αγγέλου» αποτέλεσε σημαντικό βήμα για τη μελέτη των εικόνων και της τεχνοτροπίας τους που φέρουν τη συγκεκριμένη υπογραφή.
Η ΙΣΤΟΡΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΦΑΝΟΥΡΙΟΥ
Η ύπαρξη του Αγίου Φανουρίου ως άγιος, του οποίου η μνήμη τιμάται στις 27 Αυγούστου είναι ένα αμφιλεγόμενο γεγονός (σημ.2). Γίνεται αναφορά για τον Άγιο Φανούριο για πρώτη φορά σε έναν κώδικα του Βατικανού (Vat.Gr.1190) του 1542 και μετέπειτα μνημονεύεται σε συναξάρια του 19ου αιώνα, όπως το Νέον Λειμωνάριον, το Συναξαριστή του Νικόδημου Αγιορείτη και το Μέγα Συναξαριστή Αυγούστου του Κωνσταντίνου Δουκάκη (σημ.3). Παρ’ όλα αυτά, δεν υπάρχουν πληροφορίες για το βίο και το μαρτύριο του αγίου. Οι πληροφορίες που γνωρίζουμε σχετικά με τον Άγιο Φανούριο σχετίζονται με τη λατρεία του και τα θαύματά του.
Σύμφωνα, λοιπόν, με τις πληροφορίες που μας παρέχουν αυτά τα κείμενα, η λατρεία του αγίου έχει τις ρίζες της στη Ρόδο. Στα μέσα του 14ου αιώνα, κάποιοι εργάτες οι οποίοι μάζευαν ερείπια για την επισκευή των τειχών της πόλης, εντόπισαν μία εικόνα, ανάμεσα σε χαλάσματα ενός ναού, στην οποία απεικονιζόταν ένας άγνωστος άγιος με στρατιωτική περιβολή (σημ.4). Ο μητροπολίτης Ρόδου, Νείλος Διασωρηνός, διάβασε την επωνυμία στην εικόνα «Φανερωτής» και την άλλαξε ως «Φανούριος» (σημ.5), εισάγοντας με αυτόν τον τρόπο τη λατρεία ενός νέου αγίου. Πιθανόν, πρόκειται για μια «μετάλλαξη» του Αγίου Γεωργίου, με τον τελευταίο να φέρει κοινά στοιχεία τόσο στην εικονογραφία του όσο και σε θαυματουργικές ιδιότητες (σημ.6).
Η λατρεία του αγίου ξεπήδησε στην Κρήτη ύστερα από μια θαυματουργική παρέμβαση του αγίου. Στα τέλη του 14ου αιώνα, τέσσερις ιερείς από την Κρήτη, οι οποίοι επέστρεφαν από τη Μεθώνη, αιχμαλωτίστηκαν από τους Τούρκους και οι τρεις από αυτούς οδηγούνται στα Παλάτια. Ο Ιωνάς Παλαμάς μεταβαίνει στη Ρόδο όπου ζητάει βοήθεια από το μητροπολίτη Νείλο για την απελευθέρωση των ιερέων. Ο τελευταίος με τη σειρά του τον προτρέπει να ζητήσει τη θαυματουργική παρέμβαση του Αγίου Φανουρίου. Οι ιερείς σώζονται, παρ’ όλο που δεν αναφέρεται πουθενά η επιστροφή τους στην Κρήτη (σημ.7) και ο Ιωνάς Παλαμάς γυρίζει στην Κρήτη αφού πρώτα παρήγγειλε αντίγραφο της εικόνας της Ρόδου. Το 1426, ο ηγούμενος της μονής Βαρσαμονέρου, Ιωνάς Παλαμάς, ανήγειρε παρεκκλήσι στο νότιο κλίτος, αφιερωμένο στον Άγιο Φανούριο (σημ.8). Με αυτό, λοιπόν, το θαυματουργικό γεγονός αποκρυσταλλώθηκε η λατρεία του αγίου, η λατρεία του οποίου ήταν πολύ διαδεδομένη στο νησί της Κρήτης.
Η ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΦΑΝΟΥΡΙΟΥ ΚΑΤΑ ΤΟ 15Ο ΑΙΩΝΑ
Ο ζωγράφος Άγγελος Ακοτάντος είχε σχέσεις με τη μονή Βαρσαμονέρου και με τον ηγούμενο Ιωνά Παλαμά, ο οποίος “εισήγαγε” τη λατρεία του Αγίου Φανουρίου στην Κρήτη στις αρχές του 15ου αιώνα με κέντρο της λατρείας του τη συγκεκριμένη μονή. Με τις πληροφορίες που παίρνουμε από τη διαθήκη του πρώτου, ο Άγγελος Ακοτάντος ζωγράφισε εικόνες του Αγίου Φανουρίου.
Μία από αυτές τις εικόνες απεικονίζει τον Άγιο Φανούριο με στρατιωτική περιβολή (εικόνα 1). Ο άγιος παρουσιάζεται νέος με σπαστή κόμμωση και ευγενική φυσιογνωμία. Στέκεται όρθιος κατά μέτωπον και θριαμβευτής πατώντας πάνω σε έναν πράσινο δράκοντα. Κρατάει στο δεξί του χέρι ακόντιο και στηρίζει το αριστερό του σε κόκκινη ασπίδα με προσωπείο κατά τομή κρατώντας σταυρό με τρεις κεραίες που απολήγει σε αναμμένη λαμπάδα. Η στρατιωτική του περιβολή αποτελείται από κόκκινο χιτώνα με μανίκια, πλούσιο θώρακα με γεωμετρικά κοσμήματα, κόκκινο μανδύα που δένει στον αριστερό του ώμο, μεταλλική ζώνη, δρομίδες σε χρώμα ώχρας και καστανές περικνημίδες. Ο πράσινος δράκος με τα κέρατα και την ελικοειδή ουρά του κείται στο έδαφος, το οποίο συμπληρώνεται από δύο τριγωνικά όρη και λίγη βλάστηση. Πάνω αριστερά διακρίνεται ένα μπλε τεταρτοκύκλιο με το χέρι του Θεού να ευλογεί τον άγιο, ενώ κάτω δεξιά διακρίνεται η χαρακτηριστική υπογραφή του Άγγελου Ακοτάντου, «Χειρ Αγγέλου».
Στην εικόνα παρατηρούμε τόσο στοιχεία της Κρητικής τέχνης του πρώτου μισού του 15ου αιώνα όσο και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του ζωγράφου Άγγελου. Η τεχνοτροπία του ζωγράφου χαρακτηρίζεται από την έντεχνη τελειότητα στην απαλή απόδοση του προσώπου του αγίου με λεπτές διαβαθμίσεις πράσινης σκιάς και ρόδινων τόνων στη σάρκα, τη μείξη λευκών φωτεινών τόνων, την τάση για λεπτομέρεια, τα πλούσια και εξευγενισμένα σχέδια που τέμνονται με ακρίβεια και την υπερήφανη και συνάμα μελαγχολική στάση του αγίου (σημ.9).
Μία αμφιπρόσωπη εικόνα (εικόνα 2), μια εικόνα ζωγραφισμένη και από τις δύο πλευρές, είναι εκείνη που απεικονίζει από τη μία τον Άγιο Φανούριο με στρατιωτική περιβολή όρθιο κατά μέτωπο και από την άλλη πλευρά απεικονίζεται ο άγιος να συνομιλεί με το Χριστό και στην επάνω ζώνη μικρότερα εικονογραφικά θέματα με σκηνές συναξαρίου του αγίου.
Στη μία όψη της εικόνας, ο άγιος παριστάνεται όρθιος κατά μέτωπον στη στάση του θριαμβευτή αγίου πατώντας πάνω στο δράκοντα, του οποίου σώζεται μέρος της κεφαλής του. Ο άγιος φοράει καφέ χιτώνα, σιδερένιο δίζωνο θώρακα, κόκκινο μανδύα, επωμίδες, δρομίδες και περικνημίδες. Κρατάει ακόντιο και φέρει ασπίδα με προσωπείο κατά τομή και σταυρό που απολήγει σε αναμμένη λαμπάδα. Πάνω αριστερά διακρίνεται το τεταρτοκύκλιο με το χέρι του Θεού που ευλογεί.
Στην άλλη όψη της εικόνας, ο άγιος ξανά με στρατιωτική περιβολή συνομιλεί με το Χριστό, ο οποίος με το ένα χέρι του ευλογεί και στο άλλο κρατάει ειλητάριο. Πιθανόν, ο Χριστός κρατούσε το σταυρό με την αναμμένη λαμπάδα και την παρέδιδε στον στρατιωτικό του άγιο, δίνοντας του παράλληλα την ιδιότητα να φέρνει στο φως χαμένα αντικείμενα και την αλήθεια (σημ.10).
Στη ζώνη των μικρογραφικών παραστάσεων από τις σκηνές συναξαριού του Αγίου Φανουρίου, απεικονίζονται τρία θαύματά του. Στην αριστερή μικρογραφία, ο Χριστός παραδίδει στον άγιο το σταυρό με την αναμμένη λαμπάδα, στη μεσαία απεικονίζεται το θαύμα της διάσωσης τριών μοναχών από θαλασσοταραχή με την παρουσία του Αγίου Φανουρίου και στη δεξιά ο άγιος σώζει από υετό τον Ιωνά Παλαμά κατά τη μεταφορά της εικόνας από τη Ρόδο στη μονή Βαρσαμονέρου.
Κάτω δεξιά υπάρχει η υπογραφή «Χειρ Αγγέλου», ενώ στην άλλη όψη δε σώζεται, καθώς η όψη που απεικονίζει όρθιο τον Άγιο Φανούριο με στρατιωτική περιβολή κατά μέτωπον είναι προγενέστερη της άλλης. Η εικόνα φαίνεται να κόπηκε για να τοποθετηθεί στο τέμπλο (σημ.11).
Η δίζωνη εικόνα (εικόνα 3) που αποδίδεται στον Άγγελο καθώς δεν φέρει την υπογραφή του μοιάζει τεχνοτροπικά με την προηγούμενη εικόνα. Στην επάνω ζώνη απεικονίζεται το «Χαίρετε των Μυροφόρων» με την εμφάνιση του αναστημένου Χριστού στις μυροφόρες, στην Παναγία και στη Μαρία Μαγδαληνή.
Στην κάτω ζώνη απεικονίζεται η διάσωση τριών Κρητικών ιερέων από θαλασσοταραχή με τη θαυματουργική παρέμβαση του Αγίου Φανουρίου και της Παναγίας. Στην πλώρη εικονίζεται η Παναγία όρθια με τα χέρια σε σχήμα ευλογίας και στην πρύμνη ο Άγιος Φανούριος, φορώντας την ενδυμασία του διάκου, με το αριστερό σε σχήμα δέησης προς την Παναγία και με το δεξί κρατάει λαμπάδα. Ένας ιερέας προσπαθεί να μαζέψει το ιστίο και οι άλλοι δύο προσκυνούν την Παναγία και τον Άγιο Φανούριο. Η μορφή με τη λαϊκή ενδυμασία είναι ο οιακοστρόφος. Πιο πάνω εικονίζονται δυο μαύρες ιπτάμενες δαιμονικές μορφές.
Προσωπική μου άποψη είναι πως αυτή η απεικόνιση του θαύματος έχει συμβολικό χαρακτήρα και συνδέεται με τη διάσωση-απελευθέρωση των Κρητικών ιερέων από τους Τούρκους, όταν αιχμαλωτίστηκαν κατά την επιστροφή τους στην Κρήτη από την Κορώνη. Το πλοίο πιθανόν συμβολίζει την εκκλησία, οι μοναχοί τον κλήρο, ο οιακοστρόφος τον άνθρωπο που συμμετέχει στα εκκλησιαστικά δρώμενα, οι ιπτάμενες δαιμονικές μορφές τις αμαρτίες και τα πάθη και η θαλασσοταραχή τα προβλήματα και τις δοκιμασίες, αντίστοιχα. Με αυτόν τον τρόπο, τονίζεται πως όποιος βρίσκεται κοντά στην εκκλησία (μέσα στο πλοίο), «σώζεται» με τη μεσιτεία της Παναγίας και των αγίων.
Μία άλλη εικόνα (εικόνα 4), η οποία έχει το ίδιο εικονογραφικό θέμα με την εικόνα 1 και παρουσιάζει την ίδια τεχνοτροπία με την εικόνα 3, είναι η εικόνα που προέρχεται από την Πάτμο.
Ο άγιος απεικονίζεται όρθιος κατά μέτωπον και ολόσωμος και πατά πάνω στον σκοτωμένο δράκοντα. Έχει στρατιωτική περιβολή με αλυσιδωτό χιτώνα, θώρακα με επωμίδες, δρομίδες και περικνημίδες με τρεις κάθετες ραβδώσεις. Φοράει, επίσης, κόκκινο μανδύα. Κρατάει λόγχη και σταυρό με αναμμένη λαμπάδα, καθώς και ασπίδα με προσωπείο κατά τομή. Διακρίνεται το τεταρτοκύκλιο με το χέρι του Θεού να ευλογεί και η υπογραφή του ζωγράφου δίπλα στο κεφάλι του δράκοντα.
Τα λεπτοδουλεμένα χαρακτηριστικά του προσώπου, ο σκούρος προπλασμός που φωτίζεται με πλέγμα παράλληλων λεπτών λευκών γραμμών στο πρόσωπο και η κατακόρυφη γραμμή για τη σκιά της μύτης που είναι φανερά στην παραπάνω εικόνα αποτελούν τα χαρακτηριστικά της τεχνοτροπίας του ζωγράφου Άγγελου. Φανερός, επίσης, είναι και ο υστεροβυζαντινός χαρακτήρας του έργου με τη στάση σε ελαφρά κλίση τριών τετάρτων (σημ.12).
Το εικονογραφικό θέμα του Αγίου Φανουρίου όρθιου με στρατιωτική περιβολή συναντάται και σε άλλη μία εικόνα (εικόνα 5) η οποία αποδίδεται στον Άγγελο Ακοτάντο. Ο νεαρός Άγιος Φανούριος είναι όρθιος και σχεδόν μετωπικός με ελαφρά στροφή του σώματός του προς τα αριστερά. Έχει στρατιωτική περιβολή και κρατάει δόρυ στο δεξί και στο αριστερό σταυρό, του οποίου διακρίνεται ελαφρώς η μία κεραία, που απολήγει σε αναμμένη λαμπάδα. Η εικόνα κόπηκε προκειμένου να τοποθετηθεί στο διάστηλο τέμπλου, μικρότερο για το οποίο είχε κατασκευαστεί (σημ.13).
Στην εικόνα 6 απεικονίζεται ο Άγιος Φανούριος όρθιος κατά μέτωπον. Φοράει την τυπική στρατιωτική ενδυμασία, δηλαδή τον χιτώνα, το θώρακα, το μανδύα, τις δρομίδες και τις περικνημίδες. Επίσης, κρατάει σταυρό που απολήγει σε αναμμένη λαμπάδα. Πάνω δεξιά, μέσα από τεταρτοκύκλιο, το χέρι του Θεού ευλογεί. Οι διαφορές του συγκεκριμένου εικονογραφικού θέματος με το στρατιωτικό άγιο με τα προηγούμενα είναι τόσο το έδαφος, όπου δεν υπάρχουν οι ορεινοί πρισματικοί όγκοι και ο δράκοντας, όσο και η ασπίδα, η οποία σε αυτή την εικόνα είναι τοποθετημένη στην πλάτη του αγίου. Στη συγκεκριμένη εικόνα, γίνονται έκδηλες οι παλαιολόγειες καταβολές στο ύφος και στην εικονογραφία όσο και στην καλή ποιότητα και την εξαίρετη χρήση των χρωστικών, όπως και υστερογοτθίζουσες λεπτομέρειες σε μέρη των ενδυμάτων. Η εικόνα αποτελείται από τρία τεμάχια ξύλου άνισου μήκους. Η τεχνοτροπία της εικόνας μάς οδηγεί στο συμπέρασμα σύμφωνα με το οποίο η εικόνα αποδίδεται στον Άγγελο, καθώς δε φέρει την υπογραφή του.
Στην εικόνα 7 απεικονίζεται ο Άγιος Δημήτριος, όπως μαρτυρείται από την επιγραφή, σε πανομοιότυπο εικονογραφικό θέμα, όπως ο Άγιος Φανούριος στην εικόνα 6. Οι βόστρυχοι και η κεραία του σταυρού που διακρίνεται αδρά αποτελούν ενδείξεις ότι η εικόνα προοριζόταν για την απεικόνιση του Αγίου Φανουρίου (σημ.14).
Η συγκεκριμένη εικόνα συνδυάζει ισορροπημένα την παλαιολόγεια παράδοση και τεχνοτροπικά στοιχεία της ιταλικής ζωγραφικής της εποχής. Έχει τόσο υπερβατικά όσο και γήινα χαρακτηριστικά. Η ενδυμασία ακολουθεί τον παραδοσιακό τρόπο της βυζαντινής εικονογραφίας (σημ.15).
Ένα σπανιότερο εικονογραφικό θέμα του Αγίου Φανουρίου αποτελεί η απεικόνιση του αγίου ένθρονου (εικόνα 8). Αυτή η απεικόνιση αποτελεί την παλαιότερη απεικόνιση του συγκεκριμένου τύπου του αγίου ένθρονου σε φορητή εικόνα (σημ.16) και αποδίδεται στον Άγγελο καθώς δε σώζεται σε καλή κατάσταση. Ο άγιος εικονιζόταν ολόσωμος, μετωπικός, καθισμένος σε ξύλινο δράκο. Πατάει πάνω στο δράκοντα και φοράει στρατιωτική ενδυμασία. Στο δεξί χέρι κρατάει διαγώνια δόρυ και ένας άγγελος στεφανώνει με ταινία το νικητή άγιο. Υποθέτουμε πως αριστερά βρισκόταν το τεταρτοκύκλιο του ουρανού μέσα από το οποίο προβάλλει το χέρι του Θεού να ευλογεί. Στο αριστερό του χέρι, επίσης, υποθέτουμε ότι κρατούσε το σταυρό που απολήγει στην αναμμένη λαμπάδα και την ασπίδα με το προσωπείο κατά τομή.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Η εισαγωγή της λατρείας του Αγίου Φανουρίου στην Κρήτη με κέντρο της λατρείας του τη μονή Βαρσαμονέρου την περίοδο όπου ζούσε ο Άγγελος Ακοτάντος, ο οποίος είχε καλές σχέσεις με τον ηγούμενο της μονής, Ιωνά Παλαμά, συνετέλεσε στην καθιέρωση του συγκεκριμένου εικονογραφικού τύπου του αγίου σε φορητές εικόνες με τη στρατιωτική περιβολή(σημ.17). Η εικονογράφηση του αγίου ήταν από τα πιο αγαπημένα θέματα του ζωγράφου Άγγελου. Ο Άγγελος έχει ζωγραφίσει τρεις εικόνες του Αγίου Φανουρίου και άλλες τέσσερις αποδίδονται σ’ αυτόν (σημ.18).
Η εικονογραφία του Αγίου Φανουρίου με τη στρατιωτική περιβολή κατά το πλείστον αποτελείται από στοιχεία που έχουν άλλοι στρατιωτικοί άγιοι, όπως ο Άγιος Θεόδωρος (εικόνα 9) και ο Άγιος Γεώργιος (εικόνα 10) (σημ.19). Συγκεκριμένα, η απεικόνιση του Αγίου Φανουρίου από το ζωγράφο Άγγελο Ακοτάντο παρουσιάζει ομοιότητες με την εικόνα 10 που χρονολογείται έναν αιώνα νωρίτερα από την καλλιτεχνική δράση του ζωγράφου Άγγελου στη μετωπική απεικόνιση, στη στρατιωτική ενδυμασία τους, στην απεικόνιση της δρακοντοκτονίας και στο πλάσιμο των μορφών (στον σκούρο προπλασμό και το δίκτυο φωτών με λευκές γραμμές) (σημ.20).
Η ομοιότητα του Αγίου Φανουρίου με τον Άγιο Γεώργιο, όπως είναι η νεανική τους μορφή, δεν αφορά μόνο τις εικονογραφικές τους ομοιότητες αλλά συνεχίζει και στην παράδοση της «ανακάλυψης» του νεοφανούς αγίου και στα θαύματά του. Μία άλλη εκδοχή αναφέρει πως ο μητροπολίτης της Ρόδου, Νείλος, διάβασε την επιγραφή της εικόνας που έφερε το προσωνύμιο «Φανερωτής» και το μετέτρεψε σε «Φανούριος». Εικάζεται πως η εικόνα της Ρόδου απεικόνιζε τον Άγιο Γεώργιο. Και οι δύο οι άγιοι έχουν τιμηθεί για συναφή θαύματα και για την ίδια θαυματουργική τους ιδιότητα να εντοπίζουν χαμένα αντικείμενα ή ζώα (σημ.21).
Μεταγενέστερες απεικονίσεις του Αγίου Φανουρίου έχουμε το 17ο (εικόνα 11) και το 19ο (εικόνα 12) αιώνα. Και οι δύο εικόνες φέρουν κτητορικές επιγραφές, συνήθεια η οποία ξεκίνησε από τους βυζαντινούς ζωγράφους και υιοθέτησε ο ζωγράφος Άγγελος και οι μεταγενέστεροί του.
Στην εικόνα 11 απεικονίζεται ο Άγιος Φανούριος ένθρονος μετωπικά με στρατιωτική περιβολή να πατά στο σκοτωμένο δράκοντα, ο άγγελος να στεφανώνει τον άγιο και το χέρι του Θεού να ευλογεί μέσα από το τεταρτοκύκλιο του ουρανού. Η συγκεκριμένη εικόνα, η οποία χρονολογείται από το 1688 και υπογράφεται από το ζωγράφο Ιωάννη, “ιερέα τον Κολυβά”, αποκαθιστά τον εικονογραφικό τύπο του αγίου ένθρονου, όπως απεικονίζεται στην εικόνα 8 (σημ.22).
Η εικόνα 12 είναι αρκετά μεταγενέστερη καθώς χρονολογείται από το 1843 και υπογράφεται από το ζωγράφο Μιχαήλ Πολυχρονίου. Απεικονίζει τον Άγιο Φανούριο έφιππο με στρατιωτική στολή και κρατάει σταυρό και αναμμένη λαμπάδα. Στις τέσσερις γωνίες της εικόνας υπάρχουν σκηνές θαυμάτων του αγίου (σημ.23).
Γενικότερα, κατά την περίοδο που η Κρήτη ήταν υπό βενετική κυριαρχία και το λίκνο της ορθοδοξίας, η Κωνσταντινούπολη, απειλούνταν από τους Οθωμανούς, η ζωγραφική των ξύλινων εικόνων, η οποία αποτελούσε κοσμική τέχνη, επικεντρώθηκε ιδιαίτερα σε στρατιωτικούς αγίους, όπως στον Άγιο Γεώργιο, τον Άγιο Δημήτριο και τον Άγιο Φανούριο. Ίσως, αυτή η ζωγραφική δραστηριότητα αποτέλεσε ανάγκη για την πίστη στη σωτηρία από την εχθρική απειλή των Οθωμανών, στην άμυνα της ορθοδοξίας απέναντι στο μουσουλμανισμό.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
Βασιλάκη 2010, σ. 104
2 Μ. Vassilaki 2009, pp. 81
3 Μ. Vassilaki 2009, pp. 81
4 Μ. Vassilaki 2009, pp. 86
5 Βασιλάκη 2010, σ. 140
6 Μ. Vassilaki 2009, pp. 107-109
7 Μ. Vassilaki 2009, pp. 86
8 Μ. Vassilaki 2009, pp. 86
9 Μ. Χατζηδάκης 1987, σσ. 157
10 Μ. Vassilaki 2009, pp. 88-90
11 Βασσιλάκη 2010, σ. 144
12 Βασιλάκη 2010, σ. 136
13 Βασιλάκη 2010, σ. 139
14 Βασιλάκη 2010, σ. 151
15 Βασιλάκη 2010, σ. 151
16 Βασιλάκη 2010, σ. 146
17 Βασιλάκη 2010, σ. 139
18 Vassilaki 2009, p. 89
19 Vasilaki 2009, pp. 107-108.
20 Βασιλάκη 2010, σ. 136
21 Vassilaki 2009, p. 109
22 Μ. Μπορμπουδάκης, σ. 472
23 Μ. Μπορμπουδάκης, σ. 477
ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΙΚΟΝΩΝ
Εικόνα 1: Άγιος Φανούριος (α΄ μισό 15ου αι.).Ναός Αγίας Αικατερίνης στη Χώρα της Φολεγάνδρου (79.5 Χ 49 Χ 5 εκ.), Βασιλάκη 2010, σ. 140
Εικόνα 2: Αμφιπρόσωπη εικόνα Αγίου Φανουρίου (α΄ μισό του 15ου αι.).Μονή Βροντησίου στην Κρήτη (87.5 Χ 66.5 εκ.), Βασιλάκη 2010, σ. 144
Εικόνα 3: Διπρόσωπη εικόνα με το Χαίρετε των Μυροφόρων και το θαύμα του Αγίου Φανουρίου (α΄ μισό του 15ου αι.).Συλλογή Αγίας Αικατερίνης Σιναϊτών Ηρακλείου (115 Χ 63 εκ.), Βασιλάκη 2010, σ. 142
Εικόνα 4: Άγιος Φανούριος (β΄ τέταρτο 15ου αι.).Ναός Μεγάλης Παναγίας στη Χώρα της Πάτμου (111 Χ 62.5 Χ 2.8 εκ.), Βασιλάκη 2010, σ. 136
Εικόνα 5: Άγιος Φανούριος (β΄ τέταρτο 15ου αι.).Συλλογή Αγίας Αικατερίνης Σιναϊτών Ηρακλείου (90 Χ 51.5 εκ.), Βασιλάκη 2010, σ. 139
Εικόνα 6: Άγιος Φανούριος (β΄ τέταρτο 15ου αι.).Ιδιωτική συλλογή στην Αθήνα (84.7 Χ 33.5 Χ 2 εκ.), Βασιλάκη 2010, σ. 148
Εικόνα 7: Άγιος Δημήτριος (μέσα 15ου αι.).Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο στην Αθήνα (92 Χ 45.8 Χ 3 εκ.), Βασιλάκη 2010, σ. 151
Εικόνα 8: Άγιος Φανούριος ένθρονος (β΄ τέταρτο 15ου αι.).Μονή Βροντησίου στην Κρήτη (92 Χ 66 εκ.), Βασιλάκη 2010, σ. 146
Εικόνα 9: Άγιος Θεόδωρος Τήρων (β΄ τέταρτο 15ου αι.).Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο στην Αθήνα (122.8 Χ 70 εκ.), Βασιλάκη 2010, σ. 169
Εικόνα 10: Οι στρατιωτικοί Άγιος Γεώργιος και Άγιος Μερκούριος (αρχές 15ου αι.).Συλλογή Μαριάννας Λάτση (26.2 Χ 18.9 εκ.), Βασιλάκη 2010, σ. 92
Εικόνα 11: Άγιος Φανούριος ένθρονος (1688 μ.Χ.).(96 Χ 66 εκ.), Μπορμπουδάκης, σ. 472
Εικόνα 12: Άγιος Φανούριος έφιππος (1843 μ.Χ.), Μπορμπουδάκης, σ. 477
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Ελληνική βιβλιογραφία:
Βασιλάκη 2010: Μ. Βασιλάκη, ‘Χειρ Αγγέλου, Ένας ζωγράφος εικόνων στη βενετοκρατούμενη Κρήτη’, Αθήνα 2010
Κόλλιας: Η. Κόλλιας, ‘Άγιος Φανούριος: ένας μεταλλαγμένος άγιος’, στο Χάρις Χαίρε, Μελέτες στη μνήμη της Χάρης Κάντζια, τ.2, Αθήνα, 2004, σσ. 285-305
Μπορμπουδάκης: Μ. Μπορμπουδάκης, ‘Εικόνες της κρητικής τέχνης (Από τον Χάνδακα ως τη Μόσχα και την Αγία Πετρούπολη)’, Βικελαία βιβλιοθήκη, ΥΠΠΟ-13η Εφορεία Βυζαντινών αρχαιοτήτων Κρήτης, 2004
Χατζηδάκης 1987: Μ. Χατζηδάκης, ‘Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (1450-1830)’, τ.1, Αθήνα, 1987
Ξενόγλωσση βιβλιογραφία:
Drandaki: A. Drandaki, ‘The origins of El Greco: Icon painting in Venetian Crete’, S. Onassis Public Benefit Foundation, New York, 2010
Vassilaki 2010: M. Vassilaki, ‘The painter Angelos and Icon-Painting in Venetian Crete’, Ashgate/Variorum, Farnham, 2009, pp. 81-110
